راه تاثیر سخن

 

 

راه تأثير سخن

1ـ چگونگي بيان

در حالت طبیعی مطلبی كه وارد ذهن مي­شود بر فرد تأثیر می گذارد مگر اينكه با ايده ای مخالف در ذهن روبرو گردد. فلذا مطالب را باید به روشی بیان کرد که در ذهن مستمع با هیچ ایده مخالفی روبرو نشده و بدون هیچ مانعی تأثیر لازم را بر مستمع بگذارد. فلذا در موقع بيان و نقل قول از منابع و راويان معتبر نكات زير را در نظر بگيريد؛

الف) از منابع و راويان موثق ، محبوب و مشهور نقل قول كنيد.

ب) مطالب مورد اتقان خود را به صورت قاطع بيان كنيد.

ج) بنابراين مداح بايد كوشش كند تا عواطف مخاطب را جلب كند و نيز سخني از او شنيده نشود كه سبب تحقير آنان شود. زيرا مخاطبان در اين شرايط در مقابل مداح به صورت ناخودآگاه جبهه گيري مي­كنند، اگر چه سخنان او كاملا حق باشد.

اما گاهي مذمت شنوندگان در تأثير سخن اثر مثبت دارد و آن وقتي است كه آنان به فضيلت و خيرخواهي مداح نسبت به خود اذعان دارند و مذمت از جانب او را خير خواهي مي­دانند نه تحقير.

 

 

2ـ شهادت قول و شهادت حال

مداح براي اينكه سخنانش در شنوندگان تأثير كند گاهي ناچار مي­شود كه عواطف آنان را به خود جلب كند. مثلا براي گفتن سخني غم انگيز، ‌زمينه را براي شنيدن و پذيرش آن در شنونده ايجاد كند.

مثلا براي فرستادن سربازان به جبهه نبرد، روحيه شجاعت را القا كند و براي جمع آوري امكانات مالي از روحيه سخاوت سخن بگويد.

 

شهادت قول

يعني اينكه سنت و يا سخني به عنوان شاهد مطلب بيان شود؛ گاهي شهادت قول به صورت استناد به سنت­هاي قديمي است، زيرا عموم مردم براي سنت­هاي قديمي ارزش قائلند و اگر سخني به اين سنت­ها استناد داده شده باشد، مورد قبول آنان واقع مي­شود. مثلا در روضه امام حسين (ع) اشاره كند به سنتي كه به داغداران تسليت مي گويند و تسلي مي دهند اما در كربلا…

گاهي نيز شهادت قول به صورت استناد به سخنان كسي است كه مردم به آنها اطمينان دارند. اگر مداح از سخن چنين افرادي مانند پيامبران،‌ امامان، حكيمان صالح و بزرگان، در مداحي استفاده كند، به تأثير سخن خود در مخاطبان كمك كرده است. مثلا مداح مي خواهد به مستمع بگويد در همه مصائب زندگي بايد هدفدار گريست و براي امام حسين (ع) گريه كرد ؛ براي اين موضوع روايتي را بيان مي كند كه امام رضا فرمود: يَا ابْنَ شَبِيبٍ إِنْ كُنْتَ بَاكِياً لِشَيْ‏ءٍ فَابْكِ لِلْحُسَيْنِ [1] اي پسر شبيب اگر خواستي براي چيزي گريه كني براي حسين گريه كن…

 

شهادت حال

گاهي فضيلت يا شكل طبيعي و شخصيت مداح به عنوان شاهد حالي براي براي مقبول واقع شدن مداح و تأثير پذيري مستمعين مي شود. يعني مداح آنچنان شهرتي در راستگويي و امانت و معرفت داشته باشد كه مخاطبان به محض شنيدن سخنان او سرشان را از روي تصديق تكان دهند.

گاه حركات و خطوط چهره مداح براي شنوندگان پيام دارد، مثلا وقتي مداح با چهره­اي پريشان و چشماني حيرت زده و دستهايي لرزان به كرسي مي­نشيند، مخاطبان احساس غم و اندوه و حيرت مي­كنند و نيز هنگامي كه او را با شكل آرام و لبهاي خندان مي­بينند، ‌احساس شادي و نشاط مي­كنند. اما اگر مداح در چنين حالاتي بر خلاف تصور مردم برخورد كند، سخنان او از كمترين اثر برخوردار خواهد بود. پس محتوا با شكل و ظاهر مداح بايد متناسب باشد وگرنه تأثير عكس خواهد داشت.

 

 

 

3ـ اعتقاد قلبي ، قصد قربت

يكي ازمهمترين عوامل تأثير كلام، اعتقاد قلبي مداح به حرفهايي كه مي زند واخلاص در مداحي است.

گوينده و دعوت كننده بايد خودش به حرفي كه مي­زند از روي دليل و برهان معتقد باشد علاوه بر آن بايد خودش به آنچه مي گويد عمل كند،‌ چه اينكه خداوند در قرآن مي­فرمايد:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ ـ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ »[2]

در غير اين صورت سخن او بر مستمع اثرگذار نخواهد بود. مداح بي عمل «اشد الناس حسرة يوم القيامه» خواهد بود؛ «فمن اسوء حالا منه» پس چه كسي از او بد حال تر است؟

تعبیر دیگر از قصد قربت این است که مداح به قصد قربة الي الله بخواند نه به قصد پول ، مقام ، شهرت ، خودنمايي ، برتري يافتن بر ديگران و …

پس هنگامي كه مداح در خواندن خود به غير از خير خواهي مردم و رضاي خداوند، هدف و منظوري نداشته باشد و در دعوت به صداقت و توحيد مطلق و مداحي اهل بيت به غير از خداوند از كسي توقع پاداش نداشته باشد، سخن او در دلها اثر بسياري مي گذارد و از پاداش جاودان خداوند بهره و نصيب زيادي خواهد برد. چرا كه پيامبر فرمودند: «الْعُلَمَاءُ كُلُّهُمْ هَلْكَى إِلَّا الْعَامِلُونَ وَ الْعَامِلُونَ كُلُّهُمْ هَلْكَى إِلَّا الْمُخْلِصُونَ وَ الْمُخْلِصُونَ عَلَى خَطَر» [3]

 

نشانه اخلاص:

در ارشاد ديلمي روايت شده است كه عالم هر گاه سمتي از علمي را فرا گرفت و تواضع او بيشتر شد، علم او براي خداست و الا به قصد دنيا مي­باشد.

شيخ ابوالفتوح رازي در كتاب تفسير خود روايت مي­كند از ابوذر كه رسول خدا (ص) فرمودند: «براي هر حقي حقيقتي است و بنده به حقيقت اخلاص نمي­رسد تا آنكه دوست نداشته باشد براي كاري كه مي­كند مدح شود.»[4]

 

4 ـ تناسب

تناسب يكي از عوامل مؤثر در تأثير كلام بر مستمع مي­باشد.

 

اقسام تناسب

الف)تناسب در اجزاي سبك

ب) تناسب در اجزاي مجلس

ج) تناسب سبك و محتوا

د) تناسب بيان و محتوا

 

الف)تناسب در اجزاي سبك

بايد فاصله استاندارد بين پرده­هاي صدا رعايت شود و الا خواندن شما دچار ضعفي مي شود كه عدم تناسب در پرده­هاي صدا نام دارد. در اين باره در بحث قابليتهاي صدا مفصل سخن گفته­ايم.

 

ب) تناسب بين اجزاي مجلس

بين جملات عربي ابتداي مجلس ، شعر ، مقدمه روضه ، گريز ، سينه زني  و … بايد ارتباط سبكي و محتوايي لازم وجود داشته باشد و تمام اين اجزاء در يك گروه محتوايي و سبكي باشند.

 

ج) تناسب سبك و محتوا

تناسب سبك و محتوا سه وجه دارد :

وجه اول: اينكه براي كل مجلس سبكي انتخاب كنيد كه با محتواي كلي مجلس متناسب باشد.

وجه دوم: اينكه در درون محتوا به تناسب لحن و محتوا توجه شود ؛ الحان عبارتند از:

 

  1. عاطفي
  2. حماسي
  3. مرثيه
  4. خبري

 

اگر محتوا عاطفي است بايد با لحني عاطفي ، اگر حماسي است با لحني حماسي و اگر مرثيه است با لحني تأثرانگيز خوانده شود.

وجه سوم: اينكه شدت مصيبت و حال روضه بايد متناسب با حال مجلس باشد. يعني اگر مجلس حال مناسبي ندارد مصيبتهاي سنگين خوانده نشود.

در كل بهتر است مداح براي سنجيدن حال مجلس ابتدا از روضه هاي احساسي استفاده كند. اگر در حال مجلس نتيجه بخش بود و مداح تشخيص داد كه وقت آن رسيده است كه به روضه هاي سنگين هم اشاره اي بشود ، اين كار را انجام دهد، و الا به همان روضه احساسي اكتفا كند.

گاهي حالتي پيش مي آيد كه خود مداح غرق در شور و حال و بغض و گريه و ذكر مصائب سنگين مي باشد، در حالي كه مستمع بي تفاوت و بدون ناله و اشك نظاره گر است . در نتيجه ذاكرين بايد به تناسب مقتضاي حال مجلس از روضه ها استفاده نمايند و با دقت در شور و حال مستمع دچار چنين حالتي نشوند.

 

د) تناسب بيان و محتوا

روش بيان بستگي به شخصي دارد كه از زبان او سخن مي­گوييم. نقل از زبان خداوند، معصومين، فرزندان معصومين و… بايد با روش كلامي متناسب با آن شخصيت بيان شود .

مثلا معمولا ترجمه آيات قرآن و احاديث قدسي چون از قول خداوند است؛ با عبارات و بياني كتابي و عالمانه ارائه مي شود.

سخنان پيامبر (ص) و معصومين(ع) وقتي خطاب به انسانهاست با عبارات و بياني كتابي و عالمانه ارائه مي شود. اما وقتي سخن بين خود معصومين است ، با توجه به مقام و رتبه آن معصوم به ديگري عبارات و بيان استفاده مي شود ، سخن مقام بالاتر با بياني عاميانه تر و سخن مقام پايين تر مؤدبانه تر بيان مي گردد.

گاهي سخن از قول فرزندان كوچك و يا نوجوان اهل بيت(ع) نقل مي شود در اين موارد عبارات و بيان كودكانه مي شود و همينطور موارد ديگر…

 

 

 

 

5ـ رعایت مقتضاي حال

يكي از مهمترين عواملي كه تأثير سخن و مداحي را به حد كمال مي رساند بر مقتضاي حال سخن گفتن است.

سعي كنيد با مستمعين مدارا كنيد و سخني كه آنها درك نمي­كنند بيان نكنيد. زيرا كه نبايد بر ديوار، ساختماني را بنا كرد كه تحمل آن را ندارد. شاعر مي­گويد:

طفـل را گر نان دهي در جاي شير                 طفل مسكين را از آن نان مرده گير

معصومين (ع) فرموده­اند: « قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ حَدِيثَ آلِ مُحَمَّدٍ صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا يُؤْمِنُ بِهِ إِلَّا مَلَكٌ مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِيٌّ مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِيمَانِ»[5]

حتي درباره نقل روايات بايد دقت كنيد كه چه روايتي را در كجا نقل مي­كنيد. در كتاب شريف كافي نقل شده است كه علوم ائمه دو نوع است؛ يك نوع آن است كه مؤمن كاملا طاقت درك آن را دارد و نوعي مختص ائمه است كه هر كدام به امام بعدي خود مي­سپارند.

امير مؤمنان در وصيت به محمد حنيفه فرمودند: « يَا بُنَيَّ لَا تَقُلْ مَا لَا تَعْلَمُ بَلْ لَا تَقُلْ كُلَّ مَا تَعْلَم»[6] يعني هر چه را كه مي­داني براي ديگران مگو.

 

چه سخناني را براي مردم بگوييم؟

شيخ صدوق در امالي و شيخ مفيد و ديگران در كتب خود نقل كرده­اند كه امام صادق (ع) به مدرك بني هزهاز فرمودند: «اي مدرك! به اصحاب من سلام برسان و بگو كه با مردم مدارا كنند و آنها را دوست ما گردانند، به اين طريق كه احاديثي را به مردم بگويند كه آنها مي­توانند قبول كنند و آنچه را انكار مي­كنند برايشان روايت نكنند.»

حضرت عبدالعظيم حسني از امام جواد (ع) روايت كرده است كه رسول خدا (ص) فرمودند «إِنَّا مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ أُمِرْنَا أَنْ نُكَلِّمَ النَّاسَ عَلَى قَدْرِ عُقُولِهِم‏»[7] يعني به ما انبيا امر شده است كه با مردم به اندازه عقل آنها سخن بگوييم. درنتيجه اگر حتي روضه اي را در جايي كه نبايد، بخوانيم گويا سرّ اهل بيت(ع) را فاش كرده ايم. فلذا بعضي روضه ها و مطالب است كه اساتيد در كل عمرشان نمي خوانند ، يا چند مرتبه شرايط خواندن آنها فراهم مي شود.

پس سعي كنيد انواع سخن را بشناسيد و تأثير هر يك را بر شنوندگان بدانيد، و به جا از آنها استفاده كنيد ؛ زيرا هر سخني داراي اثري خاص بر شنونده است.

افلاطون مي­گويد «وقتي سخنور، شناسايي كامل به احوال نفس پيدا كرد بايد انواع سخن را در نظر بگيردمثلابايدببيندكه فلان گروه رابااين نوع سخن مي­توان برانگيخت، گروه ديگر را با سخني ديگر»[8]

در كل مداح بايد عالم علم معاني يعني بر مقتضاي حال سخن گفتن باشد كه در بحثهاي قبل هم راجع به آن بحث نموده ايم و در ادامه بحث به چند توصيه اكتفا مي كنيم.

  • اگر در مجلسي وارد شديد كه مداحان زيادي حاضر هستند ـ مخصوصا اگر پيش كسوت هستند ـ بهتر است خواندن خود را منحصر به شعر كنيد و به اين صورت مجلس خود را پياده كنيد و حتي المقدورروضه نخوانيدمگراينكه به شما اصرار كنند كه در اين صورت هم روضه را مختصر بخوانيد.
  • درمجلس دعا، بهتر است خواندن شعر و روضه مختصر باشد و سبك خواندن هم ملايم و عاطفي ومناجاتي باشدو اگر مناسبت خاصي نبود، توسلي به امام زمان (عج) و امام حسين(ع) داشته باشيد.
  • اگر در مجلسي دعوت شديد و قرار است مداح ديگري قبل از شما بخواند، اگر او خواندن خود را تمام كرد و از مردم صلوات گرفت، مجلس خود را از پله اول شروع كنيد؛ چه از جهت مطلب و چه از جهت صوت و لحن. اما اگر مداح قبلي مجلس را در حالت گريه و اوج به شما واگذار كرد، بايد ادامه كار او را دنبال كنيد، يعني از جهت صوت و لحن و مطلب مجلس را به حالت اول مجلس نرسانيد، زيرا در اين حالت در مجلس ايجاد سكته مي­شود.
  • بايد هر سبكي را در جاي خودش و به مقتضاي حال مجلس پياده كنيد. اگر براي افراد مسن مي­خوانيد بهتر است از سبكهايي استفاده كنيد كه داراي صوت و لحن ملايم هستند و از بلند خواندن و اوج زياد پرهيز كيند. اگر مستمعين شما جوان هستند، از الحان حماسي و صداي بالا و سبكهاي هيجان انگيز استفاده نماييد.
  • اگر اكثر مستمعين عوام هستند، بهتر است سبكهايي را در نظر بگيريد كه با آن آشنايي دارند مثل سبك دشتي و …
  • در جايي بخوانيد كه شرايط فراهم است. مثلا جايي كه وقت كوتاه است و مداحان ديگري هم هستند، و يا جايي كه مي­دانيد نمي­توانيد حق مطلب را ادا كنيد و يا آمادگي محتوايي و صوتي نداريد از خواندن پرهيز كيند. چه بسا افرادي كه در اينگونه مجالس بخوانند كه اسمشان بين خادمين آن جلسه نوشته شود ولي چون خواندن آنها به جا نبوده است، اسم آنها خط بخورد. چرا كه بعضي مواقع نخواندن خدمت است و اثر تبليغي بيشتري دارد.
  • گاهي حال اقتضا دارد كه سخن به طور مفصل بيان شود تا مورد درك و فهم قرار گيرد، و زماني ديگر لازم است كه از مفصل گويي دوري شود و مطلب به اختصار بيان شود. اگر يك قصيده را درجايي كه بايد،بازباني كه بايد،باقالب ومحتواوحنجره­اي كه بايد،خوانده شودتأثير مضاعف دارد. [9]

 

6ـ تنوع

يكي ديگر از عوامل مؤثر بر تأثير سخن ، ايجاد تنوع در كلام است كه هم در محتوا و هم در صوت و لحن بايد رعايت ­شود. تنوع اقسام مختلفي دارد كه عبارتند از:

  1. تنوع محتوايي: محتواي كلام را مي­توان با ايراد مثال ، تشبيه ، اشعار ، مثلها ، شواهد و نظاير تاريخي متنوع ساخت.
  2. تنوع در قافيه: در بعضي از قالبهاي شعري مثل قصيده و غزل ، قافيه در مصراع اول و مصراع هاي زوج تكرار مي شود، اما در قالبهايي چون مثنوي ، مسمط ، ترجيع بند و تركيب بند ، تنوع قافيه بيشتري وجود دارد ؛ ولذا استفاده از اين قالبهاي شعري نوعي تنوع در خواندن ايجاد مي نمايند.
  3. تنوع الحان(عاطفي ، حماسي ، مرثيه ، خبري): توجه به الحان متناسب با محتوا خواندن شما را متنوع مي سازد.
  4. تنوع بيان(عاميانه ، عالمانه ، شاعرانه ، مكاتبه اي و …) : استفاده از روش بيان مختلف با توجه به گوينده آن ، تنوع خاصي در بيان ايجاد مي نمايد كه به تنوع كليت خواندن مي افزايد.
  5. تنوع پرده هاي صدا : استفاده از پرده هاي مختلف صدا در مداحي ، تنوع قابل توجهي به خاندن مي بخشد.
  6. تنوع حجم صدا: كم و زياد كردن حجم صدا متناسب با محتوا و شرايط مجلس ، هم تأثير كلام را بالا مي برد و هم خواندن را از يكنواختي حجمي صدا دور مي كند.
  7. تنوع در تحرير: استفاده از انواع تحرير(لرز ، ريز ، پله اي ، و موج) به خاندن زيبايي و تنوع خاصي مي بخشد.
  8. تنوع سبكي(گريز سبكي): ورود از سبكي به سبك ديگر را گريز سبكي مي گوييم كه از عوامل ايجاد تنوع در خواندن است .

عوامل گريز سبكي:

الف) گاهي علت گريز سبكي اين است كه مستمع از سبك خواندن اشباع مي شود و مجلس رو به يكنواختي مي رود ، فلذا شما بايد به سبكي ديگر گريز بزنيد تا تنوع لازم در مجلس ايجاد شود .

ب) گاهي مجلس از سبك اشباع نشده بلكه به محتوايي مي رسيد كه با سبك موجود تناسب ندارد ، در نتيجه اينجا گريز سبكي به سبك متناسب با محتوا لازم است.

نكته: لازم به ذكر است كه نبايد در هر مجلسي از گريز سبكي استفاده كنيد ، مثلا در مجلسي كه وقت كم است و لزومي براي گريز سبكي وجود ندارد ، اين كار نه تنها باعث تنوع نمي شود ، بلكه خواندن را به عدم انسجام دچار مي كند.

  1. تنوع سرعت بيان: سرعت بيان نبايد يكنواخت باشد بلكه گاهي به تناسب محتوا بايد شمرده تر باشد و گاهي با سرعت بيشتر ؛ شمرده خواني و يا سرعت دادن بيان به تناسب محتوا ، در خواندن ايجاد تنوع مي نمايد.

 

7ـ تأكيد

كلمات مهم را با تأكيد و كلمات غير مهم را بدون تأكيد بيان كنيد چراكه تأثير گذاري را بالا مي برد . در خواندن ما روي يك سيلاب و يا دو سيلاب كلمه فشار مي­آوريم و آن را محكم ادا مي­كنيم و ساير قسمتهاي كلمه را به سرعت ادا مي­كنيم. در مورد يك جمله هم همين كار را مي­كنيم، به طوري كه وقتي روي يك كلمه مهم در جمله تأكيد مي كنيم تأثير آن بالا مي رود.

اقسام تأكيد

  1. تأكيد با كلمات حتما ، قطعا ، يقينا و …
  2. تأكيد با تكرار يك عبارت
  3. تأكيد با لحن

 

8ـ ايجاد حس مقبوليت

مستمع ممكن است نسبت به شما حس مصونيت و يا مقبوليت پيدا كند، به اين معنا كه در مقابل شما جبهه منفي بگيرد و كلام شما در او تأثيري نگذارد (حس مصونيت) و يا اينكه بر عكس نسبت به شما حالت دريافت و پذيرش مثبت پيدا كند و به راحتي سخن شما را بپذيرد(حس مقبوليت).

سعدي شيرازي مي گويد :

چشم بدانديش كه بركنده باد            عيـب نمـايد هنـرش در نظر

گـر هنري داري و هفتاد عيب           دوست نبيند به جزآن يك هنر

اگر كسي نسبت به ما انديشه منفي پيدا كند ، هنر ما را هم عيب مي بيند ؛ ولي اگر كسي به ما نظر مثبت داشته باشد ، اگر هفتاد عيب هم باشد و يك هنر ، همان يك هنر را مي بيند.

 

عوامل مؤثر در ايجاد حس مقبوليت

در ايجاد حس مقبوليت عواملي مؤثر است كه به بعضي از آنها اشاره مي نماييم.

  1. ادب و احترام

عرض ادب واحترام درخور وشايسته به مداحان ديگر حاضر در جلسه مخصوصا پيشكسوت ها.

  1. بردن نام بزرگان

بيان نام شاعران بزرگ، وقتي شعرشان خوانده مي شود و بيان نام علماي بزرگ ، وقتي مطلبي از آنها نقل مي شود.

  1. همراهي با جمع

يك مداح بايد خود اهل شور و حال باشد. برخي مداحان ديده مي­شوندكه هنگام خواندن ديگران در حالي كه مستمع در حال ناله و سينه زدن و … است،‌ سرشان پايين است و بي تفاوت به مجلس نشسته­اند و يا با ديگران گرم صحبت هستند و با مستمعين همراهي نمي­كنند؛ كه اين حالت از مقبوليت او مي­كاهد.

  1. همراهي مداحان ديگر هنگام خواندن

همراهي و كمك به مداحي كه مي خواند ، در زمزمه و سينه زني ، هم از جهت اخلاقي به رشد ما كمك و عنايت خدا را شاملمان مي­نمايد، و هم اثر رواني مثبت از جهت مقبوليت بر جمع دارد، زيرا اين كار نشانگر اخلاق حسنه است و در نتيجه بر حس مقبوليت در مستمع مي­افزايد.

  1. احترام به مستمع

بايد مستمع را ميهمان اهلبيت(ع) بدانيم و خود را خادم آنها و احترام مهمانان آل الله بر ما لازم است؛ فلذا بايد از به كار بردن جملاتي چون: “اگر حال نداري و سينه نمي­زني و گريه نداري برو بيرون” و … پرهيز كنيم چراكه هم مرضي رضاي خدا نيست و هم از مقبوليت مداح در ذهن مستمع مي­كاهد. برعكس، شخصيت قائل شدن براي مستمع مقبوليت مداح را بالا مي برد.

  1. انتقاد پذيري

اين اصل در ايجاد مقبوليت بسيار مؤثر است علاوه بر اين عدم انتقادپذيري گاهي ريشه در تكبر دارد؛ چنانچه شيخ صدوق در خصال از امام صادق (ع) روايت كرده است كه فرمودند: « بين علما افرادي هستند كه اگر كسي آنها را موعظه كند با تكبر آن را نمي­پذيرند و اگر خودشان كسي را موعظه كنند با مبالغه اين كار را انجام مي­دهند، اين گروه اهل آتشند و گروهي از علما هستند كه مثل جابران و سلاطين كه ايرادي بر آنها وارد كنند و امر آنها را امتثال نكنند يا در احترام گذاشتن به آنها كوتاهي كنند، غضبناك مي­شوند كه اين گروه نيز در دركي از آتش هستند.»

  1. تعيين نكردن مبلغ

موعظه و ذكر فضايل و مراثي اولياء خدا از مستحبات است و عمل واجب و مستحب از آن خداست. پس انجام عمل واجب يا مستحب براي دريافت اجرت با الهي بودن آن منافات دارد و به همين دليل در اذان و تعليم دادن قرآن منع مؤكد از طي كردن اجرت وارد شده است. حتي گروهي از علما حكم حرمت آن را صادر كرده­اند.

مردي به اميرالمؤمنين عرض كرد: «والله اني احبك» ، به خدا قسم تورا دوست دارم؛ حضرت فرمود: «لكني ابغضك لله» ، اما من به خاطر خدا تو را دشمن مي دارم عرض كرد چرا؟ حضرت فرمودند: چون تو براي گفتن اذان و تعليم دادن قرآن اجرت مي­گيري. [10]

البته پذيرفتن هديه اشكال ندارد. همان طور كه ابن شهر آشوب در كتاب مناقب نقل كرده است كه عبدالرحمن سلمي به يكي از فرزندان امام حسين (ع) سوره حمد را تعليم داد. وقتي كه فرزند امام حسين (ع) آن سوره را در محضر آن حضرت خواند، ‌امام به عبدالرحمن هزار اشرفي و هزار لباس (صله) داد و دهان او را پر از مرواريد كرد.[11]

طي نكردن علاوه بر محاسن ذكر شده باعث ايجاد حس مقبوليت در مستمع مي­گردد چراكه مستمعين به طور طبيعي نسبت به مداحي كه تعيين مبلغ مي كند ، نظر مثبتي ندارند .

  1. خلق و خو

رفتار نيكو يكي از مهمترين عوامل مؤثر در ايجاد حس مقبوليت است. تواضع، حيا، خوش خلقي، شجاعت در بيان، يكرنگ بودن،‌عدم گزافه گويي، زياد نخنديدن، زياد شوخي نكردن و عوامل ديگر همه و همه داراي اثرات مثبت زيادي در زندگي فردي ، اجتماعي و ايجاد مقبوليت مي­باشند.

 

9ـ استفاده از مقبولات ، مشهورات و مظنونات

مطالبي كه در خطابه­ها استفاده مي­شود سه قسم است:

  1. مقبولات
  2. مشهورات
  3. مظنونات. [12]

اين مطالب، مطالبي هستند كه در اعتقاد به آنها نياز به واسطه نيست.

 

مقبولات: به مطالبي گفته مي­شود كه از پيشوايان مانند پيامبران و اولياء ، يا از دانشمندان و به طور كلي از كساني كه مردم به آنها گمان نيكو دارند، گرفته مي­شود.[13]

مشهورات: نوعي از معتقدات است كه به جهت مشهور بودن همگان به آن اعتراف دارند، خواه مستند باشد و يا خير.

مظنونات: مطالبي كه شايد درجه علمي آن يقيني نباشد اما مستند است .

استفاده از اين مطالب در مداحي نشانگر گستردگي اطلاعات مداح است و چون مستمعين زودتر از اينگونه مطالب تأثير مي پذيرند تا مطالب فلسفي و كلامي ، استفاده از مقبولات و مشهورات و مظنونات باعث افزايش مقبوليت مي گردد.

 

10ـ نوآوري

مطالب كاملا نو و يا كاملا كهنه ، اگر چه قابل توجه است، اما ما دوست داريم به ما چيزي تازه درباره يك مطلب قديمي گفته شود ، اينجاست كه ارزش برداشتهاي لطيف از مطالب قديمي مشخص مي گردد ، اين تبحر كه نتيجه منظر نظر خاص به مسائل است در مستمع حس مقبوليت ايجاد مي كند .

 

11ـ علاقه

به خاطر داشته باشيد كه علاقه مسري است و اگر شما به شعري كه ميخوانيد علاقه داشته باشيد، مخاطبان هم به آن علاقه نشان خواهند داد ، بعضي از ذاكرين علاقه را در انتخاب مطالب در نظر نمي گيرند و به صرف اينكه مطلبي به دست آمده و يا اينكه مداح معروفي  شعري را خوانده از آن استفاده مي نمايند ، اينكه شما به چيزي كه مي خوانيد علاقه منديد خواندن شما را مقبول طبع مردم اهل نظر مي كند.

 

12ـ عدم تَكَلُّف

تكلف يعني به سختي افتادن، وقتي شما از عبارات و مطالبي استفاده كنيد كه مستمع براي دريافت آن به سختي بيفتد ، اصطلاحا شما دچار تكلف شده ايد. شنوندگان عصر حاضر تمايل دارند مداح براي آنان با زباني بخواند كه اكنون رايج است و از تكلف به دور باشد.

هنگامي كه انسان تحت تأثير احساسات خويش است، وجود واقعي او ظاهر و آشكار مي­شود. او ديگر در قيد نيست، زيرا احساساتش تمام موانع را از ميان برداشته است. اعمال و گفتارش طبيعي است. او در اين حالت همان است كه هست. اين است راز بزرگ موفقيت در مداحي. ذاكريني كه بدون تكلف و كاملا طبيعي و با احساس مي خوانند خيلي زود مقبول واقع مي شوند.

 

13ـ اخلاق

بهترين راه مورد اعتماد قرار گرفتن اين است كه شايسته آن باشيم. اخلاق بزرگترين عامل تحصيل اعتبار است. بارها ديده­ايم كه مداحان باهوش و خبره به اندازه مداحاني كه در حد آنها هوش نداشتند ولي بيشتر صادق و صميمي و با اخلاق بوده­اند، موفق و مؤثر نبوده­اند. البته وانمود كردن همدردي و صميميت با مستمع فايده­اي ندارد بلكه صميميت بايد واقعي و بي غل و غش باشد.

 

14ـ تجربيات شخصي

راه ديگر جلب اعتماد، استفاده درباره تجربيات شخصي است. اگر شما فقط اظهار عقيده نماييد،‌ممكن است مردم دليلش را بخواهند. و اگر آنچه را كه شنيده­ايد برايشان حكايت كنيد و يا آنچه را كه خوانده­ايد تكرار نماييد، ممكن است مطلبي را كه بيان كرده­ايد چندان نتيجه اي ندهد؛ ولي آنچه خودتان تجربه كرده­ايد حقيقي و ناب جلوه مي­كند و مردم از چنين مطلبي بهره برده و از آن را تأثير مي گيرند.

 

15ـ معرفي مداح به شنوندگان

بسياري از مداحان نمي­توانند توجه شنوندگان خود را فورا جلب كنند زيرا به طرز صحيح معرفي نشده­اند. در اين مورد چه كاري مي­توانيم انجام دهيم؟ بهتر است ميزان تحصيلات ، تجربه ، خدمات و تبحر مداح توسط مسئول هيأت براي مستمعين ذكر شود ، شناخت بيشتر مستمع به مداح مي تواند پذيرش او را نسبت به خواندن او بيشتر كند.

 

16ـ اصلاح طرز بيان

مردم درباره ما از طرزي كه حرف مي­زنيم، قضاوت مي­كنند. الفاظي كه در موقع تكلم به كار مي­بريم، اندازه ظرافت ما را نشان مي­دهند و طرز تكلم ما اندازه تحصيلات و علم ما را نشان مي­دهند.

ما به چند طريق با دنيا تماس پيدا مي­كنيم و با اين امور ارزيابي مي­شويم:

  1. رفتار
  2. پوشش
  3. گفتار

مداحان بزرگ براي آنچه كه مي­گويند به كتابها مديونند. كتابها! راز مطلب در اينجاست. كسي كه مي­خواهد بر گنجينه الفاظ خود بيفزايد، بايد ذهن خود را دائم در ادبيات جولان دهد. بزرگي مي­گويد: «يگانه حسرتي كه هميشه در كتابخانه احساس مي­كنم اين است كه زندگي كوتاه است و من نمي­توانم اميدوار باشم به اينكه در كتابخانه به طور كامل از سفره رنگين و مفصلي كه جلوي من پهن كرده­اند، استفاده كنم.»

بزرگي براي اينكه با عبارت بندي با شكوه و اثر بخش نويسنده­اي آشنا شود، كتاب آن نويسنده را هشت بار بازنويسي كرد.

مطالعه فرهنگ لغت به طور مداوم و منظم به تقويت فن بيان كمك مي­كند. شما مي­توانيد لغات زيبا و نافذ را انتخاب نماييد و در دفترچه­اي يادداشت كنيد و هر روز به مرور آن بپردازيد.. اگر روزي يك لغت زيبا را به خاطر بسپاريد، در سال 365 لغت ياد گرفته­ايد و به مرور زمان شما به گنجينه­اي از لغات زيبا دست خواهيد يافت.

از به كار بردن عبارات فرسوده خودداري كنيد. سعي كنيد الفاظ جديد و ابتكاري را به كار ببريد. تا جايي كه مي­توانيد اوقات فراغت خود را با حافظ و شعرا و اديبان بزرگ بگذرانيد. اگر اين كار را بكنيد، به طور ناخودآگاه ذهن شما غني شده و طرز بيان شما به شكوه و عظمتي شايسته مي­رسد.

در هنگام مطالعه وقتي به لغتي نا آشنا برخورديد. به فرهنگ لغت مراجعه كنيد تا معني آن را بدانيد، زيرا بدين واسطه معلومات شما نيز از جهت معاني لغت بالا خواهد رفت و اين امر در طرز بيان شما تأثير زيادي دارد.

 

[1] عيون أخبار الرضا عليه السلام ، ج‏1 ، 299.

[2] سوره صف ، 2 و 3.( اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! چرا سخنى مى‏گوييد كه عمل نمى‏كنيد؟! ـ  نزد خدا بسيار موجب خشم است كه سخنى بگوييد كه عمل نمى‏كنيد! )

[3] مجموعه ورام ،2،118.

[4] همان مأخذ.

[5] اصول كافي، ج1،ص 401.( امام باقر عليه السلام فرمود: رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله فرمود: حديث آل محمد صعب و مستصعب است، جز فرشته مقرب يا پيغمبر مرسل يا بنده‏اى كه خدا دلش را بايمان آزموده، بآن ايمان نياورد.)

[6] بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار ، ج‏66 ، 51.   

[7] اصول كافي، 1، 23.

[8] افلاطون ، چهار رساله ، 188.

[9] بيانات مقام معظم رهبري در ديدار با مداحان 28/10/68.

[10] من لايحضره الفقيه ، 3 ، 178.( وَ أَتَى رَجُلٌ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ع فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ اللَّهِ إِنِّي لَأُحِبُّكَ فَقَالَ لَهُ وَ لَكِنِّي أُبْغِضُكَ قَالَ وَ لِمَ قَالَ لِأَنَّكَ تَبْغِي فِي الْأَذَانِ كَسْباً وَ تَأْخُذُ عَلَى تَعْلِيمِ الْقُرْآنِ أَجْرا)

[11] مناقب 4،66.

[12] خواجه نصير طوسي ، اساس الاقتباس ، 537.

[13] ابن سينا ، اشارات و تنبيهات،ج2، ص 411 و 429.

درباره ی صادق ابراهیمی پور

مداح،مدرس و محقق علوم و فنون مداحی اهل بیت علیهم السلام با 10 سال سابقه تدریس در شهرهای مختلف کشور... تدریس تخصصی تکنیک های صداسازی ، تدریس مهارت ها ،شیوه ها و جلوه های مداحی، روش های سبکسازی و ملودی سازی در مداحی ، ابداع روش های زودبازده تدریس و... از عمده فعالیت های ایشان در زمینه آموزش مهارت های مداحی می باشد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *